Jeśli brzmi to znajomo — nie jesteś sama. Ogromna część naszych dorosłych nawyków żywieniowych to schematy wyniesione z domu rodzinnego, utrwalone często nieświadomie przez lata. W psychodietetyce nazywamy to rodzinnymi wzorcami żywieniowymi, które w dorosłości mogą wspierać zdrowie… albo utrudniać relację z jedzeniem.

Co to są schematy żywieniowe?

Schematy żywieniowe to automatyczne wzorce myślenia, emocji i zachowań związanych z jedzeniem, które uruchamiają się w nas bez świadomego zastanowienia. To swojego rodzaju „autopilot”, który:

• podpowiada, co zjeść,

• kiedy zjeść,

• dlaczego sięgnąć po jedzenie,

• w jaki sposób reagować na głód i sytość.

Psychodietetyka opisuje schemat jako zakodowany zestaw przekonań, np.:

• „słodycze są nagrodą”,

• „jedzenie nie może się zmarnować”,

• „jak nie zjem szybko, to ktoś inny zje”,

• „nie wolno jeść między posiłkami”,

• „lepiej zjeść dużo, żeby babci nie przykro było”.

Schematy mogą być zarówno adaptacyjne (np. regularność posiłków, gotowanie w domu), jak i nieadaptacyjne (np. zajadanie stresu, traktowanie jedzenia jako nagrody).

Badania pokazują, że ponad 80% dorosłych przejmuje sposób jedzenia od jednego z rodziców, najczęściej nie zdając sobie z tego sprawy. Co więcej — nawyki przekazywane są często nie przez słowa, ale przez… obserwację.

Schematy, jakie powielamy od rodziny

Dom rodzinny to pierwsze miejsce, gdzie uczymy się:

• czym jest głód,

• jak reagować na emocje,

• jakie jedzenie „jest normalne”,

• ile jedzenia to „dużo” lub „mało”.

Nasz układ nerwowy zapamiętuje to szybciej niż tabliczkę mnożenia.

Oto najczęściej powielane schematy wynoszone z domu:

🔹 Jedzenie jako nagroda

„Jak będziesz grzeczna, dostaniesz loda”.
Ten schemat w dorosłości zamienia się w:

• „Trudny dzień? To zasłużyłam na coś słodkiego!”

• nagradzanie się jedzeniem za pracę, stres, wysiłek.

🔹 Jedzenie jako sposób radzenia sobie ze stresem

Jeśli w domu:

• stres „popijało się herbatą i ciastem”,

• napięcie rozładowywało jedzeniem,

• konflikty były łagodzone słodyczami,

to bardzo możliwe, że jako dorosła osoba również będziesz szukać ukojenia… w lodówce.

🔹 Przymus kończenia porcji

„Nie wstaniesz od stołu, dopóki nie zjesz wszystkiego!”

Ten schemat rozregulowuje u dorosłych poczucie sytości, prowadzi do przejadania i jedzenia „na zapas”.

🔹 Słodycze jako zakazany owoc

Jeśli coś było zakazane lub ostro limitowane, w mózgu dziecka włącza się mechanizm:

➡️ „To jest wyjątkowe, trzeba to jeść, kiedy tylko się da”.
W dorosłości może to prowadzić do:

• kompulsywnego jedzenia słodyczy,

• napadów objadania,

• poczucia winy po zjedzeniu „czegoś niedozwolonego”.

🔹 Jedzenie w pośpiechu

W wielu polskich domach panował chaos przy stole, szybkie jedzenie, brak uważności — dorosłe osoby często powtarzają ten wzorzec, co prowadzi do problemów trawiennych i przejadania.

Wzorce żywieniowe w domu rodzinnym

Sposób, w jaki rodzice podchodzili do jedzenia, tworzy całe środowisko żywieniowe, w którym dzieci się rozwijają. Psychodietetycy zwracają uwagę na kilka kluczowych elementów:

Atmosfera przy stole

• był spokój czy napięcie?

• jedzenie było rytuałem czy obowiązkiem?

• rozmawiało się przy posiłkach czy były kłótnie?

Atmosfera wpływa na to, jak w dorosłości odczuwamy głód i satysfakcję.

Modelowanie zachowań

Dziecko patrzy na rodzica i kopiuje.
Jeśli rodzic:

• sięga po słodycze zestresowany — dziecko uczy się tego samego,

• je szybko — dziecko też będzie jeść szybko,

• mówi o sobie „jestem gruba” — dziecko uczy się krytyki swojego ciała.

Podejście do diety i odchudzania

Dom, w którym ktoś „ciągle jest na diecie”, tworzy narrację:

„Jedzenie jest problemem”,
„Trzeba się ograniczać”,
„Jedzenie może być niebezpieczne”.

To często prowadzi do zaburzonej relacji z jedzeniem w dorosłości.

Negatywne wzorce powielane w domu

A) Jedzenie przy rozproszeniu: telewizja, telefon, komputer

Jedzenie podczas oglądania filmu, bajek czy scrollowania TikToka to jeden z najsilniej utrwalonych nawyków. Mózg jest zajęty, więc:

• jemy więcej,

• szybciej,

• nie czujemy sytości,

• trudniej kontrolować porcje.

Ciekawostka:
Jedząc przy rozproszeniu, możemy zjeść nawet 25–40% więcej kalorii, mimo że czujemy się… równie głodni jak przed posiłkiem.

B) Nagradzanie słodyczami

To bardzo częsty wzorzec. Problem polega na tym, że mózg zaczyna kojarzyć słodycze z:

• bezpieczeństwem,

• miłością,

• nagrodą,

• relaksem.

W dorosłości, gdy brakuje nam tych emocji — pojawia się silna potrzeba „dania sobie nagrody”.

C) Ograniczenia słodyczy jako zakazane jedzenie

Zakazy działają… odwrotnie.

Im większy zakaz, tym większe łaknienie. To efekt psychologiczny zwany reaktancją – gdy ktoś ogranicza naszą swobodę, chcemy robić dokładnie to, co jest zabronione.

W dorosłości widzimy to jako:

• napady objadania się,

• wieczorne „rzucanie się” na słodycze,

• brak kontroli po całym dniu trzymania diety.

  
  

Jak schematy rodzinne wpływają na nasze wybory żywieniowe?

Schematy z domu działają jak niewidzialny program, który włącza się za każdym razem, gdy:

• jesteśmy zmęczeni,

• zestresowani,

• mamy gorszy dzień,

• chcemy poczuć kontrolę,

• szukamy przyjemności.

To nie Twoja wina, że pewne zachowania powtarzają się automatycznie.

Ale dobra wiadomość jest taka, że schematy można przeprogramować. Właśnie tym zajmuje się psychodietetyka.

Co możesz zrobić?

• rozpoznać automatyczne wzorce,

• nazwać swoje schematy bez oceniania,

• zacząć świadomie budować nowe nawyki,

• nauczyć się regulować emocje bez jedzenia,

• odbudować zdrową relację ze słodyczami,

• przestać jeść „na autopilocie”.

Jeśli czujesz, że chcesz to zrobić z pomocą specjalisty — zapraszam na konsultację psychodietetyczną w OsteoMedic. To bezpieczna przestrzeń, gdzie razem z psychodietetykiem przepracujesz schematy, które utrudniają Ci zdrowe jedzenie dziś — choć powstały wiele lat temu.

Bibliografia

1. Birch, L. L., Fisher, J. O. (1998). Development of eating behaviors among children and adolescents. Pediatrics.

2. Wansink, B. (2006). Mindless Eating: Why We Eat More Than We Think. Bantam Books.

3. Russel, C. G., Worsley, A. (2013). Parental influences on children's food preferences and eating behaviors. Appetite.

4. Satter, E. (2000). Child of Mine: Feeding with Love and Good Sense.

5. Contento, I. (2016). Nutrition Education: Linking Research, Theory, and Practice.